Sau khi đổi trường, không ít bé tạm thời quay lại những thói quen của lúc nhỏ hơn: tè dầm dù đã bỏ bỉm, đòi bế, đòi đút cơm, nói giọng em bé, đòi ngủ cùng ba mẹ, hay ăn vạ vì chuyện nhỏ. Đây thường là cách bé tìm lại cảm giác an toàn khi gặp một thay đổi lớn, và với phần lớn trẻ, những hành vi này tự giảm sau vài tuần khi bé đã quen trường mới, nếu người lớn đáp lại bình tĩnh thay vì la mắng.
Các nhà chuyên môn về phát triển trẻ em gọi hiện tượng này là thoái lui. Cái tên nghe đáng sợ nhưng ý nghĩa đơn giản: khi phải dồn sức cho một việc khó, bé tạm buông một vài kỹ năng mới học để dựa vào người lớn nhiều hơn. Kỹ năng không mất đi, chỉ tạm cất sang một bên.
Dưới đây là các kiểu thoái lui thường gặp sau chuyển trường, vì sao bé làm vậy, cách đáp lại cho từng kiểu, những phản ứng nên tránh, và những dấu hiệu cho thấy nên đưa bé đến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên viên tâm lý trẻ em.
Vì sao một thay đổi trường học lại làm bé "nhỏ lại"?
Hãy hình dung sức lực của một bé bốn tuổi như một cái túi có hạn. Mỗi ngày bé dùng sức cho việc tự ăn, tự đi vệ sinh, kiềm chế cảm xúc, chơi với bạn, nghe lời cô. Khi những việc ấy đã quen, chúng tốn ít sức. Khi chuyển sang trường mới, gần như mọi việc lại tốn sức như lúc đầu: tìm nhà vệ sinh, hiểu cách cô ra hiệu lệnh, đoán xem bạn mới có cho chơi chung không. Cái túi cạn nhanh hơn.
Khi về nhà với cái túi đã cạn, bé không còn sức cho những kỹ năng mới học. Kỹ năng nào mới nhất, chưa vững nhất, sẽ là kỹ năng buông trước. Bé vừa bỏ bỉm ban đêm vài tháng có thể tè dầm lại; bé vừa tập tự xúc có thể đòi đút; bé vừa chuyển sang ngủ giường riêng có thể đòi ngủ cùng.
Một lý do khác là bé muốn chắc rằng mình vẫn được chăm sóc. Đòi bế, đòi đút là cách bé kiểm tra: ở trường mới mọi thứ lạ, nhưng ở nhà ba mẹ vẫn chăm con như hồi con còn nhỏ. Khi nhận được câu trả lời là có, bé dần yên tâm và tự quay lại với những gì đã biết.
Thoái lui hay xuất hiện mạnh hơn khi chuyển trường đi cùng thay đổi khác: có em bé mới, chuyển nhà, ba hoặc mẹ đi công tác xa. Bé đang phải xử lý nhiều chuyện cùng lúc, và cách nói của bé là hành vi, không phải lời.
Các kiểu thoái lui thường gặp và cách đáp lại
Bảng dưới gom những hành vi ba mẹ hay kể sau khi bé chuyển trường. Cột cuối là gợi ý chung; mỗi gia đình điều chỉnh theo bé của mình.
| Hành vi | Thường thấy khi | Cách đáp lại nên thử | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Tè dầm ban đêm hoặc són ban ngày | Bé mới bỏ bỉm chưa lâu | Lót chống thấm, nhắc đi vệ sinh trước khi ngủ, không bình luận khi thay đồ | La mắng, bắt bé tự giặt, kể với người khác trước mặt bé |
| Đòi bế, đòi đút cơm | Bé mệt sau giờ đón | Bế một lúc, đút vài muỗng đầu rồi để bé tự ăn tiếp | Nói "lớn rồi còn đòi bế, xấu hổ" |
| Nói giọng em bé, nói ngọng lại | Bé muốn được chú ý | Đáp lại bình thường, khen khi bé nói rõ | Bắt chước giọng bé để trêu |
| Đòi ngủ cùng ba mẹ | Bé mới tách phòng hoặc tách giường | Ngồi cạnh đến khi bé ngủ, để đèn ngủ, lùi dần sau vài tuần | Đóng cửa để bé khóc một mình |
| Ăn vạ, cáu gắt vì chuyện nhỏ | Cuối ngày, khi bé đã kiệt sức | Giữ bình tĩnh, ôm bé khi bé cho, đưa bé đi nghỉ | Quát lại, phạt nặng |
| Mút tay, đòi ti giả, đòi bình sữa | Lúc buồn ngủ, lúc lo | Cho bé một món đồ ôm thay thế, không cấm gắt | Chế giễu, kéo tay bé ra mạnh |
Điểm chung của cột "nên thử" là cho bé điều bé đang cần, tức là sự an toàn và gần gũi, mà không khuyến khích bé bỏ hẳn kỹ năng đã có. Bế một lúc rồi để bé tự đi, đút vài muỗng rồi đưa muỗng cho bé. Bé nhận được cả hai thông điệp: ba mẹ vẫn ở đây, và ba mẹ tin con làm được.
Chuyện tè dầm lại: cách xử lý cụ thể
Tè dầm lại là kiểu thoái lui làm ba mẹ lo nhất, vì nó đụng đến giấc ngủ của cả nhà và việc giặt giũ hằng ngày. Điều đầu tiên nên nhớ: bé không cố ý. Kiểm soát bàng quang ban đêm phụ thuộc vào cả sự phát triển của cơ thể lẫn giấc ngủ sâu hay nông, và căng thẳng có thể làm thay đổi cả hai. La mắng không làm bé khô quần hơn, chỉ làm bé sợ và giấu chuyện.
Những việc thực tế ba mẹ làm được: lót tấm chống thấm dưới ga giường để việc thay dọn nhanh gọn; nhắc bé đi vệ sinh trước khi đi ngủ; giảm nước uống trong khoảng một giờ trước giờ ngủ nhưng không cắt hẳn, nhất là vào mùa nóng; để đèn ngủ nhỏ trên đường đến nhà vệ sinh. Nếu cần, cho bé mặc bỉm quần ban đêm một thời gian, nói với bé rằng đây là chuyện tạm thời, không phải bé quay lại làm em bé.
Khi bé tè dầm, thay đồ cho bé một cách bình thường, ít lời, không bình luận. Sáng hôm sau không nhắc lại. Nếu bé tự hỏi, ba mẹ nói đơn giản: "Dạo này con đang làm quen trường mới nên cơ thể mệt. Rồi sẽ ổn thôi."
Ở trường, ba mẹ nên báo cô để cô nhắc bé đi vệ sinh thường hơn và chuẩn bị đồ dự phòng. Nếu bé tè dầm kéo dài nhiều tuần, kèm theo đau buốt khi đi tiểu, tiểu nhiều lần bất thường, hay bé đã khô hẳn từ lâu mà nay đột ngột tè dầm mỗi đêm, nên đưa bé đến bác sĩ nhi khoa để kiểm tra nguyên nhân sức khoẻ.
Những phản ứng của người lớn làm thoái lui kéo dài
Chế giễu, so sánh. "Em bé hai tuổi còn không tè dầm", "bạn Na đâu có đòi bế". Những câu này làm bé xấu hổ, và xấu hổ là thêm căng thẳng, đúng thứ đang gây ra thoái lui.
Phạt hoặc lấy đi đồ bé thích. Phạt vì một hành vi bé không kiểm soát được hoàn toàn làm bé thấy bất công và lo hơn. Thoái lui không phải lỗi để phạt.
Đáp lại quá mức. Ngược lại, bế suốt ngày, đút hết mọi bữa, cho bé làm mọi thứ như em bé trong nhiều tuần cũng có thể làm thói quen kéo dài. Gần gũi nhưng vẫn giữ kỳ vọng phù hợp với tuổi.
Bàn chuyện trước mặt bé. Kể với ông bà, hàng xóm "dạo này nó tè dầm lại" khi bé đang nghe làm bé thấy chuyện của mình bị đem ra nói. Giữ chuyện này giữa ba mẹ và cô.
Đổ lỗi cho trường mới. Nói "từ hồi vào trường này con hư hẳn" trước mặt bé làm bé nghĩ trường mới là nơi đáng sợ. Thoái lui là phản ứng với thay đổi, không phải bằng chứng trường không tốt.
Thêm thay đổi khác cùng lúc. Đúng lúc bé đang thoái lui mà ba mẹ quyết cai bình sữa, tách phòng ngủ hay bỏ bỉm ban đêm sẽ làm mọi chuyện chậm lại. Dời những việc đó vài tuần.
Giúp bé lấy lại các kỹ năng từng bước
Khi bé đã quen trường hơn, thường sau vài tuần, ba mẹ có thể nhẹ nhàng giúp bé quay lại với những gì đã biết. Một số bước gợi ý:
- Chọn một kỹ năng để bắt đầu, không làm tất cả cùng lúc. Thường bắt đầu từ việc bé dễ thành công nhất, ví dụ tự ăn hết bữa sáng.
- Cho bé lựa chọn nhỏ: "Con muốn tự đi lên lầu hay mẹ nắm tay con đi?" Lựa chọn giữ được sự gần gũi mà vẫn hướng về tự lập.
- Khen nỗ lực cụ thể: "Hôm nay con tự mang dép vào lớp, ba thấy rồi." Khen việc làm, không khen chung chung.
- Giữ những lúc gần gũi cố định: ôm trước khi ngủ, đọc truyện cùng, để bé không phải dùng hành vi em bé để đòi sự chú ý.
- Chấp nhận có lúc lùi lại: sau một ngày mệt ở trường hay sau kỳ nghỉ, bé có thể đòi bế lại. Không sao, hôm sau thử lại.
Nhịp này nên đi theo bé, không theo một mốc ba mẹ đặt ra. Có bé quay lại rất nhanh khi đã quen bạn quen cô; có bé cần lâu hơn. Ghi lại tiến triển vài dòng mỗi tuần giúp ba mẹ thấy được bé đang đi lên, dù chậm.
Báo với cô ở trường mới thế nào về chuyện bé thoái lui?
Nhiều ba mẹ ngại kể với cô rằng bé tè dầm lại hay đòi bế, sợ cô nghĩ con mình chậm hoặc nghĩ gia đình chăm chưa khéo. Thực ra cô mầm non gặp chuyện này thường xuyên ở trẻ mới vào lớp, và cô cần biết để hỗ trợ đúng. Một bé đang són tiểu mà cô không biết sẽ dễ bị ướt quần giữa giờ chơi, xấu hổ trước bạn, và hôm sau càng sợ đi học.
Ba mẹ nói ngắn, đúng sự việc: "Từ khi chuyển trường, con tè dầm lại vài đêm mỗi tuần. Ở nhà mẹ đang nhắc con đi vệ sinh trước khi ngủ. Nhờ cô nhắc con đi vệ sinh thường hơn trong ngày." Kèm theo đó là đồ dự phòng ghi tên bé để trong tủ lớp.
Với những hành vi khác như đòi cô bế, ăn chậm vì muốn được đút, ba mẹ hỏi cô xem ở lớp cô xử lý thế nào để ở nhà làm tương tự. Bé thấy người lớn ở hai nơi đáp lại giống nhau sẽ nhanh ổn định hơn là ở nhà một kiểu, ở lớp một kiểu.
Ba mẹ cũng nên hỏi cô xem ở lớp có hành vi nào mới mà ở nhà chưa thấy, ví dụ bé hay đứng một mình, hay mút tay lúc ngồi vòng tròn. Thông tin hai chiều giúp ba mẹ nhìn đầy đủ hơn về việc bé đang làm quen ra sao.
Khi nào thoái lui cần đưa bé gặp chuyên gia?
Phần lớn thoái lui sau chuyển trường nhẹ và ngắn. Tuy vậy, ba mẹ nên tìm ý kiến chuyên môn khi thấy những dấu hiệu sau: thoái lui kéo dài nhiều tuần mà không giảm, thậm chí tăng; bé mất những kỹ năng đã vững từ lâu như nói, đi lại, giao tiếp bằng mắt; bé thu mình rõ rệt, không chơi, không cười cả ở nhà; bé có những nỗi sợ mới, ác mộng nhiều đêm; hoặc bé kể lại những chuyện đáng lo ở trường cũ hay trường mới.
Người nên gặp đầu tiên thường là bác sĩ nhi khoa, để loại trừ nguyên nhân sức khoẻ, ví dụ với chuyện tè dầm hay chuyện ăn uống. Sau đó, nếu cần, bác sĩ có thể giới thiệu chuyên viên tâm lý trẻ em. Ba mẹ mang theo ghi chép về những thay đổi: bắt đầu từ khi nào, xảy ra lúc nào, có liên quan đến sự kiện nào.
Đi gặp chuyên gia không có nghĩa là bé có vấn đề nghiêm trọng hay ba mẹ đã làm sai. Đó là cách để có thêm một góc nhìn, và nhiều khi chỉ một vài buổi trao đổi đã giúp ba mẹ biết cách đáp lại con phù hợp hơn. Trang này không thay thế đánh giá chuyên môn.
Ba mẹ khu Quận 12 cũ đang tìm trường có lớp chuyển tiếp để bé được làm quen từ từ, bớt áp lực những tuần đầu, có thể xem chương trình Sang Ngang Mầm Non của Global Star School ở trang chủ, gồm bốn cơ sở Hiệp Thành, Thạnh Lộc, Hà Huy Giáp và An Phú Đông.
Câu hỏi thường gặp
Bé đã bỏ bỉm mấy tháng, chuyển trường lại tè dầm thì có cần đóng bỉm lại không?
Có thể cho bé mặc bỉm quần ban đêm một thời gian để cả nhà ngủ yên, nói với bé đây là tạm thời. Ban ngày vẫn giữ quần thường và nhắc bé đi vệ sinh. Khi bé quen trường mới và các đêm khô trở lại, bỏ bỉm dần.
Bé chuyển trường xong cứ đòi mẹ đút cơm thì có nên chiều không?
Có thể đút vài muỗng đầu để bé thấy được chăm sóc, rồi đưa muỗng cho bé tự ăn tiếp. Cách này đáp lại nhu cầu gần gũi mà không làm bé bỏ hẳn kỹ năng tự xúc. Khi bé đã quen trường, nhu cầu đòi đút thường giảm.
Thoái lui sau khi chuyển trường thường kéo dài bao lâu?
Với nhiều bé, các hành vi thoái lui giảm dần trong vài tuần khi đã quen trường mới. Có bé lâu hơn nếu cùng lúc có nhiều thay đổi khác trong gia đình. Nếu kéo dài nhiều tuần mà không giảm, hoặc bé mất những kỹ năng đã vững từ lâu, nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Bé nói giọng em bé suốt ngày có nên sửa không?
Không cần sửa gắt. Ba mẹ đáp lại bằng giọng bình thường, và khen khi bé nói rõ. Tránh bắt chước giọng bé để trêu. Thường khi bé thấy không cần nói như em bé mới được chú ý, bé sẽ tự quay lại cách nói cũ.
Nhà vừa có em bé, bé lớn lại vừa chuyển trường và thoái lui nhiều thì làm sao?
Dành cho bé lớn một khoảng thời gian riêng mỗi ngày, dù ngắn, chỉ bé với ba hoặc mẹ, để bé thấy mình không bị thay thế. Tránh câu "lớn rồi, nhường em" trong giai đoạn này. Cho bé một việc nhỏ giúp em mà bé thích làm, và báo cô ở trường mới biết nhà có em bé để cô hiểu vì sao bé hay đòi được chăm.
Bé ăn vạ nhiều hơn từ khi chuyển trường có phải do trường mới không?
Thường không phải do trường mới làm gì sai, mà do bé đang dồn sức để làm quen nơi lạ và kiệt sức vào cuối ngày. Giữ giờ ngủ đủ, buổi tối yên ổn, đáp lại bình tĩnh. Nếu bé kể những chuyện đáng lo ở lớp, trao đổi với cô để tìm hiểu.