Mầm non công lập và tư thục cùng thực hiện Chương trình giáo dục mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, gồm hai giai đoạn nhà trẻ và mẫu giáo, hướng tới sự phát triển của trẻ ở năm lĩnh vực: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm và kỹ năng xã hội, thẩm mỹ. Phần khác nhau là cách mỗi trường tổ chức chương trình đó trong ngày và những nội dung trường tự thêm vào.
Vì cùng một khung, bé chuyển từ công lập sang tư thục hay ngược lại không bị "hụt chương trình" theo nghĩa thiếu kiến thức. Điều bé thật sự phải làm quen là cách học mới: nhiều hay ít giờ chơi tự do, hoạt động theo nhóm lớn hay nhóm nhỏ, có hay không những môn trường thêm vào.
Bài này giúp ba mẹ hiểu phần chung đó gồm những gì, các trường thường thêm gì, phân biệt phần thêm có giá trị với phần chỉ là tên gọi, và cách hỏi để biết một ngày học thật ở trường mới.
Phần chung: chương trình khung mà trường nào cũng phải theo
Chương trình giáo dục mầm non là văn bản do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, áp dụng cho mọi cơ sở giáo dục mầm non, từ trường công lập, dân lập, tư thục đến nhóm lớp độc lập. Chương trình chia thành giai đoạn nhà trẻ cho trẻ dưới 3 tuổi và giai đoạn mẫu giáo cho trẻ từ 3 đến 6 tuổi, mỗi giai đoạn có mục tiêu, nội dung và kết quả mong đợi theo từng lĩnh vực phát triển.
Tinh thần chung của chương trình là lấy trẻ làm trung tâm, trẻ học thông qua chơi và trải nghiệm, giáo viên tổ chức môi trường để trẻ khám phá chứ không giảng bài như lớp học phổ thông. Bộ cũng nhiều lần nhắc nguyên tắc không dạy trước chương trình lớp một cho trẻ mầm non, nghĩa là không tổ chức dạy đọc, viết, làm toán theo kiểu tiểu học.
Hiểu phần chung này giúp ba mẹ bớt lo khi chuyển trường. Một bé học lớp chồi ở trường công lập và một bé học lớp chồi ở trường tư thục đều đang được hướng tới những mục tiêu giống nhau: tự phục vụ, giao tiếp, vận động, khám phá xung quanh, biểu lộ cảm xúc. Thứ khác nhau là con đường đi tới đó.
Năm lĩnh vực phát triển nhìn từ phía ba mẹ
Thay vì đọc tên lĩnh vực một cách trừu tượng, bảng dưới diễn lại mỗi lĩnh vực bằng những gì ba mẹ có thể thấy ở con, và câu nên hỏi trường mới:
| Lĩnh vực | Ba mẹ thấy ở con | Câu nên hỏi trường |
|---|---|---|
| Thể chất | Chạy nhảy, leo trèo, cầm bút, tự xúc ăn, tự mặc áo | Bé được vận động ngoài trời bao lâu mỗi ngày? |
| Nhận thức | Tò mò, hỏi vì sao, phân loại đồ vật, đếm đồ chơi | Lớp có góc khám phá, đồ vật thật cho bé sờ, thử không? |
| Ngôn ngữ | Kể lại chuyện, hỏi đáp, thích nghe đọc sách | Cô có đọc truyện, trò chuyện riêng với từng bé không? |
| Tình cảm, kỹ năng xã hội | Chơi cùng bạn, chờ lượt, biết nói cảm xúc | Khi bé tranh đồ chơi, cô xử lý thế nào? |
| Thẩm mỹ | Vẽ, nặn, hát, nhảy, thích cái đẹp quanh mình | Bé được tự chọn màu, tự làm theo ý mình không? |
Câu trả lời của trường cho những câu này cho biết chương trình được làm thật tới đâu. Trường trả lời bằng ví dụ cụ thể, như hôm qua lớp ra sân trồng cây hay bé được kể lại truyện bằng rối tay, đáng tin hơn trường trả lời bằng tên các môn học.
Cách tổ chức một ngày: chỗ công lập và tư thục hay khác nhau
Trường công lập thường tổ chức ngày học theo kế hoạch chung của trường, có giờ đón, thể dục sáng, hoạt động học có chủ đích, chơi ở các góc, chơi ngoài trời, ăn trưa, ngủ trưa, hoạt động chiều và trả trẻ. Với sĩ số đông, cô hay tổ chức hoạt động theo cả lớp hoặc nhóm lớn, giữ nếp đều đặn từ ngày này sang ngày khác.
Trường tư thục, đặc biệt những trường theo một phương pháp riêng, có thể tổ chức khác: nhiều thời gian bé tự chọn hoạt động, chia nhóm nhỏ hơn, có những buổi học theo dự án kéo dài nhiều ngày, hoặc chen vào các môn như vận động có huấn luyện viên, âm nhạc, nghệ thuật. Không phải trường tư thục nào cũng khác công lập; có trường tổ chức gần như y hệt.
Sự khác nhau trong cách tổ chức ảnh hưởng nhiều đến cảm nhận của bé khi chuyển trường. Bé quen nếp đều đặn, hoạt động cả lớp có thể thấy lạc lõng khi sang lớp cho bé tự chọn nhiều; ngược lại, bé quen tự do có thể khó chịu với nếp xếp hàng, chờ đợi. Biết trước điều này, ba mẹ dặn cô mới để cô đỡ bé những tuần đầu.
Những phần trường tư thục hay thêm vào và cách nhìn cho đúng
Phương pháp giáo dục có tên riêng. Montessori, Reggio Emilia, học qua dự án hay STEAM là những tên hay gặp. Mỗi phương pháp có triết lý và cách tổ chức lớp riêng. Ba mẹ nên hỏi giáo viên đã được đào tạo về phương pháp đó ra sao, và quan sát lớp xem đồ dùng, cách bé làm việc có đúng tinh thần đó không, hay chỉ có vài kệ gỗ đặt cho đẹp.
Năng khiếu, thể thao. Vẽ, múa, võ, bơi, bóng đá. Hỏi đây là giờ nằm trong chương trình hay học thêm có thu phí, ai dạy, bao nhiêu bé một nhóm. Với trẻ mầm non, mục tiêu là vui và vận động, không phải luyện thành tích.
Ngoại ngữ. Nhiều trường tư thục thêm tiếng Anh với mức độ rất khác nhau. Mô hình song ngữ là một câu chuyện riêng, ba mẹ quan tâm có thể đọc thêm ở trang Sang Ngang.
Kỹ năng sống. Thường là những hoạt động tự phục vụ, an toàn, giao tiếp. Những nội dung này vốn đã có trong chương trình khung; trường gọi tên riêng không có nghĩa là trường khác không dạy.
Học chữ, học số sớm. Nếu một trường quảng bá việc bé đọc viết thành thạo trước lớp một, ba mẹ nên hỏi lại, vì điều này đi ngược nguyên tắc không dạy trước chương trình lớp một mà Bộ nhiều lần nhắc nhở.
Trường công lập có thêm gì không
Nhiều ba mẹ nghĩ trường công lập chỉ làm đúng chương trình khung, không có gì thêm. Thực tế, nhiều trường công lập ở TP.HCM có tổ chức thêm các hoạt động như làm quen tiếng Anh, năng khiếu, vận động, theo hình thức thoả thuận với phụ huynh. Những hoạt động này thường do trung tâm hoặc giáo viên bên ngoài phối hợp với trường tổ chức và có khoản thu riêng.
Ba mẹ nên hỏi rõ hoạt động nào nằm trong giờ chính thức, hoạt động nào là tự chọn, bé không tham gia thì làm gì trong lúc các bạn học. Theo nguyên tắc chung, các hoạt động thoả thuận phải là tự nguyện; nếu thấy có dấu hiệu bắt buộc, ba mẹ có quyền hỏi lại ban giám hiệu.
Trường công lập cũng hay có những điểm mạnh ít được nói đến: nhiều trường có sân rộng, cây xanh, đội ngũ giáo viên gắn bó lâu năm, quen với nhiều thế hệ trẻ trong khu. Những thứ này không ghi trong danh sách môn học, nhưng góp phần lớn vào ngày học của bé.
Một điểm khác là sự ổn định. Giáo viên công lập ít thay đổi giữa năm, nên một bé vào lớp thường gắn với một cô suốt năm học. Với trẻ mầm non, được một người lớn quen thuộc chăm sóc đều đặn có giá trị không kém bất cứ môn học thêm nào.
Khi chuyển trường: đọc chương trình trường mới thế nào
Đừng chỉ đọc tờ giới thiệu. Các bước dưới đây giúp ba mẹ biết bé sẽ thật sự làm gì mỗi ngày ở trường mới:
- Xin xem thời khoá biểu hoặc lịch sinh hoạt một ngày của lớp đúng độ tuổi bé, hỏi phần nào là chơi tự do, phần nào là hoạt động có cô hướng dẫn.
- Hỏi chủ đề lớp đang học tuần này hoặc tháng này, và xin xem vài sản phẩm của bé trong lớp như tranh vẽ, đồ thủ công.
- Hỏi các hoạt động thêm: có thu phí không, bắt buộc hay tự chọn, bé không học thì ở đâu.
- Xin quan sát một buổi học hoặc cho bé học thử, để ý bé có được nói, được hỏi, được chạm vào đồ thật không.
- So với những gì bé đã quen ở trường cũ: điều gì giống, điều gì mới, để báo trước cho cô mới.
Năm bước này mất một buổi sáng nhưng cho ba mẹ bức tranh rõ hơn nhiều so với đọc mười tờ quảng cáo.
Khi quan sát, để ý tỉ lệ giữa lúc cô nói và lúc bé nói. Một lớp mà cô nói gần như suốt buổi, bé chỉ ngồi nghe và làm theo, thường là lớp đang dạy theo kiểu phổ thông thu nhỏ, dù tên chương trình nghe hiện đại đến đâu. Một lớp có tiếng bé hỏi, bé kể, bé cười, cô đi quanh từng nhóm, thường là lớp đang làm đúng tinh thần học qua chơi.
Hiểu lầm thường gặp về chương trình hai loại trường
Khi chọn giữa công lập và tư thục, ba mẹ hay nghe những nhận định truyền miệng. Bảng dưới đặt vài hiểu lầm phổ biến cạnh thực tế:
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Tư thục học nhiều hơn nên bé giỏi hơn | Cùng chương trình khung; học nhiều môn không đồng nghĩa bé phát triển tốt hơn |
| Công lập chỉ cho bé chơi, không dạy gì | Chơi có tổ chức chính là cách trẻ mầm non học theo chương trình của Bộ |
| Bé phải biết đọc trước khi vào lớp một | Nguyên tắc là không dạy trước chương trình lớp một; trẻ cần nếp và sự tự tin hơn là chữ |
| Phương pháp có tên nước ngoài thì tốt hơn | Giá trị nằm ở người dạy và cách làm thật trong lớp, không ở tên gọi |
| Chuyển trường là bé mất một năm | Mầm non không có bài vở dồn tích; bé cần thời gian thích nghi, không phải học lại |
Những hiểu lầm này dễ khiến ba mẹ chọn trường theo nỗi lo hơn là theo nhu cầu thật của con. Hỏi lại từng nhận định bằng câu "trong lớp, điều đó trông như thế nào" là cách nhanh để thấy nó đúng hay sai với ngôi trường đang xem.
Bé có thật sự bị hụt khi chuyển giữa hai loại hình
Vì chương trình khung giống nhau, không có chuyện bé từ công lập sang tư thục bị hụt kiến thức, hay ngược lại. Mầm non không có bài vở tích luỹ kiểu toán lớp hai dựa trên toán lớp một. Mỗi chủ đề được trẻ trải nghiệm theo vòng xoáy, quay lại nhiều lần với độ khó tăng dần.
Điều có thể xảy ra là bé bỡ ngỡ với cách học mới. Bé quen hoạt động theo nếp có thể lúng túng khi được tự chọn; bé quen trường có tiếng Anh có thể nhớ những bài hát cũ. Đây là chuyện thích nghi, thường qua đi sau vài tuần đến một học kỳ.
Nếu ba mẹ lo, cách tốt nhất là kể cho cô mới nghe bé đã quen làm gì, thích hoạt động nào, và hỏi cô sau một tháng xem bé tham gia các hoạt động thế nào. Ba mẹ ở khu Quận 12 cũ đang tìm hiểu một trường tư thục để chuyển con có thể hỏi về chương trình Sang Ngang Mầm Non của Global Star School ở Hiệp Thành, Thạnh Lộc, Hà Huy Giáp và An Phú Đông; học phí giữ như trường cũ, nhà trường xác nhận sau khi đối chiếu, và ba mẹ được hẹn quan sát một buổi học trước khi quyết.
Câu hỏi thường gặp
Mầm non tư thục có phải học chương trình của Bộ không?
Có. Mọi cơ sở giáo dục mầm non, kể cả tư thục và nhóm lớp độc lập, phải thực hiện Chương trình giáo dục mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Trường được bổ sung nội dung riêng nhưng không thay thế phần khung.
Mầm non có được dạy trẻ đọc viết trước khi vào lớp một không?
Bộ Giáo dục và Đào tạo nhiều lần nhắc nguyên tắc không dạy trước chương trình lớp một. Trẻ mẫu giáo lớn được làm quen với chữ cái, con số qua trò chơi, không học đọc viết theo kiểu tiểu học.
Chương trình Montessori có được công nhận không?
Trường có thể áp dụng phương pháp Montessori như một cách tổ chức, nhưng vẫn phải bảo đảm Chương trình giáo dục mầm non của Bộ. Ba mẹ nên hỏi giáo viên được đào tạo phương pháp này ở đâu và quan sát lớp thật.
Trường công lập có dạy tiếng Anh cho trẻ mầm non không?
Nhiều trường công lập có tổ chức cho trẻ làm quen tiếng Anh theo hình thức thoả thuận với phụ huynh, có khoản thu riêng và là tự nguyện. Mức độ và cách làm khác nhau, ba mẹ hỏi trực tiếp trường.
Chuyển trường giữa năm, bé có bị lệch chủ đề với lớp mới không?
Có thể lớp mới đang học chủ đề khác, nhưng điều này không gây hụt vì chương trình mầm non quay vòng các chủ đề và không có bài vở dồn tích. Bé chỉ cần vài ngày để bắt nhịp chủ đề mới.
Nhiều môn học thêm có tốt hơn cho bé không?
Không hẳn. Trẻ mầm non cần nhiều thời gian chơi tự do, vận động và trò chuyện. Quá nhiều môn học thêm có thể làm ngày của bé dày đặc, mệt mỏi. Chất lượng của từng hoạt động quan trọng hơn số lượng môn.