Bé thích nghi chậm sau khi chuyển trường thường vẫn là bình thường nếu qua các tuần có xu hướng đi lên, dù chậm: thời gian khóc ngắn dần, ăn ngủ khá dần, bé bắt đầu nhắc tên cô hay bạn. Điều đáng lo không phải là bé chậm, mà là khi sau khoảng một tháng rưỡi đến hai tháng mọi thứ đứng yên hoặc đi xuống, hoặc khi xuất hiện những dấu hiệu ảnh hưởng đến sức khoẻ và sinh hoạt của bé ở cả nhà lẫn trường.
Không có một con số chung cho mọi trẻ. Tính cách, độ tuổi, những thay đổi khác trong gia đình và sự khác biệt giữa trường cũ với trường mới đều ảnh hưởng. Vì vậy ba mẹ nên nhìn vào xu hướng của chính con mình thay vì so với con nhà khác.
Dưới đây là cách nhận ra bé chậm nhưng đang tiến, những dấu hiệu nên để ý hơn, các bước nên làm theo thứ tự, cách chuẩn bị khi đưa bé gặp chuyên gia, và thích nghi chậm trông khác nhau thế nào ở từng lứa tuổi.
Vì sao có bé quen nhanh, có bé quen chậm?
Hai đứa trẻ cùng tuổi, cùng vào một lớp, có thể mất thời gian rất khác nhau để quen. Lý do đầu tiên là tính khí bẩm sinh. Có bé hăm hở với cái mới, có bé thận trọng, cần quan sát rất lâu trước khi tham gia. Bé thận trọng không kém cỏi; bé chỉ cần thời gian dài hơn để thấy an toàn.
Lý do thứ hai là mức độ khác biệt giữa trường cũ và trường mới. Chuyển từ một nhóm trẻ gia đình mười mấy bé sang một trường có lớp đông, nhiều hoạt động theo giờ, là một bước lớn hơn nhiều so với chuyển giữa hai trường giống nhau. Chuyển từ trường nói hoàn toàn tiếng Việt sang môi trường có thêm ngôn ngữ khác cũng là một thay đổi lớn; những câu hỏi riêng về mầm non song ngữ có trang sangngang.com bàn kỹ.
Lý do thứ ba là những gì đang diễn ra ở nhà. Chuyển nhà, có em bé, ba mẹ bận hơn, ông bà về quê, người giúp việc nghỉ, mỗi điều đều lấy bớt sức của bé. Bé phải xử lý nhiều chuyện cùng lúc thì thời gian quen trường dài ra.
Cuối cùng là sức khoẻ. Một bé hay ốm vặt, phải nghỉ học xen kẽ, sẽ phải bắt đầu lại nhiều lần. Mùa mưa ở TP.HCM, khi các bệnh hô hấp lan nhanh trong lớp, nhiều bé mới vào lớp ốm liên tiếp vài đợt, và việc làm quen bị kéo dài theo.
Chậm nhưng đang tiến, hay đang đứng yên?
Bảng dưới giúp ba mẹ phân biệt hai tình huống dễ nhầm. Hãy so bé với chính bé của vài tuần trước, không so với bé khác:
| Khía cạnh | Chậm nhưng đang tiến | Đứng yên hoặc đi xuống |
|---|---|---|
| Chia tay buổi sáng | Vẫn khóc nhưng nín nhanh hơn tuần trước | Khóc lâu như ngày đầu, hoặc lâu hơn |
| Ăn ở trường | Tăng dần, dù chưa bằng ở nhà | Gần như không ăn, kéo dài nhiều tuần |
| Ngủ trưa | Bắt đầu nằm yên, có hôm ngủ được | Không ngủ, hoảng hốt ở giờ ngủ |
| Nhắc đến trường | Có kể một trò chơi, một bài hát, tên cô | Không nhắc gì, hoặc chỉ nói sợ |
| Ở nhà | Tối có lúc quấy nhưng vẫn chơi, cười | Thu mình, ít chơi, cáu gắt suốt ngày |
| Giấc ngủ đêm | Có đêm thức giấc nhưng ngủ lại được | Ác mộng, sợ hãi nhiều đêm liên tiếp |
Hiếm bé nào nằm gọn trong một cột. Thường bé tiến ở mặt này, còn chậm ở mặt kia. Ba mẹ để ý xem phần lớn các dòng nghiêng về cột nào, và quan trọng hơn là có dòng nào ở cột phải kéo dài nhiều tuần không.
Những dấu hiệu nên để ý hơn, bất kể bé đã học bao lâu
Sức khoẻ bị ảnh hưởng. Sút cân rõ, mệt mỏi, hay kêu đau bụng đau đầu vào buổi sáng ngày đi học mà khám không thấy nguyên nhân, tè dầm hay táo bón kéo dài.
Nỗi sợ mới, lan rộng. Bé bắt đầu sợ những việc trước đây không sợ, như sợ tắm, sợ ở một mình trong phòng, sợ người lạ, không chỉ sợ trường.
Mất kỹ năng đã vững từ lâu. Khác với thoái lui nhẹ, bé mất hẳn những kỹ năng đã có từ lâu như nói câu, giao tiếp bằng mắt, chơi tương tác.
Thu mình kéo dài. Bé ít cười, ít chơi, không hứng thú cả với những trò yêu thích ở nhà trong nhiều tuần.
Giấc ngủ rối loạn kéo dài. Bé khó vào giấc, thức giấc khóc thét nhiều đêm liên tiếp, sợ đi ngủ, kéo dài nhiều tuần chứ không phải vài đêm sau một ngày mệt.
Lời kể đáng lo. Bé kể lặp lại về việc bị đánh, bị doạ, bị nhốt, bị bắt nhịn ăn, hoặc có vết thương không rõ nguyên nhân. Trường hợp này không chờ, cần làm việc ngay với nhà trường.
Các bước nên làm khi bé thích nghi chậm
Khi thấy bé chậm hơn mong đợi, ba mẹ có thể đi theo thứ tự dưới đây. Mỗi bước cho thêm thông tin để quyết định bước sau, tránh vội vàng ở bất kỳ hướng nào:
- Ghi chép hai tuần: mỗi ngày vài dòng về chia tay buổi sáng, ăn, ngủ, tâm trạng tối, điều bé kể. Có ghi chép, cuộc nói chuyện với trường sẽ cụ thể.
- Gặp riêng cô chủ nhiệm: hỏi cô thấy gì ở lớp, bé khó nhất lúc nào, cô đã thử những cách gì. Đề xuất cùng thử một hai điều mới trong hai tuần tiếp theo.
- Xem lại phần ở nhà: giờ ngủ, buổi sáng có vội không, có thay đổi nào khác đang chồng lên, người lớn trong nhà có nói cùng một kiểu không.
- Gặp người phụ trách chuyên môn của trường nếu sau hai tuần thử vẫn không có tiến triển. Hỏi về các cách hỗ trợ trẻ mới mà trường có.
- Đưa bé đi khám nhi khoa nếu có dấu hiệu về sức khoẻ, để loại trừ nguyên nhân thể chất.
- Gặp chuyên viên tâm lý trẻ em nếu các dấu hiệu kéo dài, lan rộng hoặc ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt của bé.
Thứ tự này dành cho tình huống bé chậm quen. Nếu có dấu hiệu về an toàn như lời kể đáng lo hay vết thương không rõ nguyên nhân, ba mẹ cho bé nghỉ, làm việc ngay với ban giám hiệu và có thể báo chính quyền phường, xã nơi trường hoạt động, không đi theo các bước tuần tự ở trên.
Chuẩn bị gì khi đưa bé gặp bác sĩ hay chuyên viên tâm lý?
Nhiều ba mẹ ngần ngại đưa con đi gặp chuyên gia vì sợ con bị dán nhãn, hoặc vì nghĩ chuyện thích nghi thì tự khắc qua. Thực tế, một buổi gặp thường chỉ là trao đổi và quan sát, giúp ba mẹ có thêm góc nhìn chuyên môn. Nhiều trường hợp kết luận bé hoàn toàn bình thường, chỉ cần thêm thời gian và một vài điều chỉnh.
Thông thường, bác sĩ nhi khoa là người gặp đầu tiên, nhất là khi có dấu hiệu về sức khoẻ như đau bụng, sút cân, tè dầm. Nếu cần, bác sĩ có thể giới thiệu chuyên viên tâm lý trẻ em hoặc chuyên khoa phù hợp. Ở TP.HCM có các bệnh viện nhi và phòng khám có khoa tâm lý trẻ em; ba mẹ nên hỏi bác sĩ quen hoặc tìm hiểu nơi gần nhà và kiểm tra thông tin hiện hành trước khi đến.
Mang theo ghi chép hai tuần, kèm mốc thời gian: bé chuyển trường ngày nào, những thay đổi khác trong gia đình gần đây, những dấu hiệu bắt đầu từ khi nào. Nếu cô có nhận xét bằng văn bản về bé ở lớp, mang theo. Nghĩ trước câu hỏi mình muốn hỏi, như "con có cần hỗ trợ gì thêm không", "ở nhà nên làm gì", "khi nào cần quay lại".
Nói với bé về buổi gặp bằng lời đơn giản, không đáng sợ: "Mình đi gặp cô bác sĩ để nói chuyện và chơi một chút." Tránh nói kiểu "đi khám vì con hư" hay "vì con không chịu đi học".
Giữ sức cho cả nhà khi giai đoạn làm quen kéo dài
Một bé quen chậm nghĩa là ba mẹ cũng phải kiên nhẫn lâu hơn dự tính. Sau vài tuần sáng nào cũng khóc ở cổng, người lớn dễ kiệt sức, dễ cáu và dễ quyết định vội. Giữ sức cho chính mình là một phần của việc giúp con:
- Chia việc đưa đón: người nào bình tĩnh hơn lúc chia tay thì đưa, người kia đón. Nếu có ông bà hay người thân giúp được, nhờ họ vài buổi trong tuần.
- Giảm những việc không cần thiết: tạm hoãn các lịch tiệc tùng, khách khứa, việc nhà chưa gấp, để buổi tối còn thời gian và sức cho con.
- Nói chuyện với người cùng cảnh: phụ huynh khác có con mới vào lớp thường đang trải qua điều tương tự; nghe họ kể giúp ba mẹ bớt nghĩ chỉ con mình như vậy.
- Đặt mốc nhìn lại thay vì nhìn mỗi ngày: ví dụ mỗi hai tuần đọc lại ghi chép một lần. Nhìn từng ngày dễ bị một buổi sáng tệ kéo tinh thần xuống.
- Ghi nhận tiến bộ nhỏ: hôm nay con nín nhanh hơn, hôm nay con ăn thêm vài muỗng. Kể cho nhau nghe những điều này vào buổi tối.
- Tìm hỗ trợ cho chính mình nếu thấy mình mất ngủ, lo âu kéo dài vì chuyện của con. Chăm sóc sức khoẻ tinh thần của ba mẹ cũng quan trọng như của bé.
Trẻ nhỏ cảm nhận được tâm trạng của người lớn. Một gia đình bình tĩnh, có nhịp sinh hoạt đều, là chỗ dựa tốt nhất cho một bé đang cần nhiều thời gian để quen nơi mới.
Thích nghi chậm ở từng lứa tuổi trông khác nhau thế nào?
Ở lứa nhà trẻ, dưới ba tuổi, bé chưa nói được mình lo điều gì nên thích nghi chậm hiện ra chủ yếu qua thân thể: bé bám người lớn, ăn ngủ thất thường, hay ốm vặt, đêm thức giấc nhiều hơn. Ba mẹ nhìn vào ăn, ngủ và cách bé đón nhận cô là chính. Ở tuổi này, một cô cố định chăm bé trong vài tuần đầu thường giúp nhiều hơn mọi hoạt động khác, nên ba mẹ có thể hỏi trường có sắp xếp được không.
Ở lứa mầm và chồi, khoảng ba đến năm tuổi, bé đã kể được đôi chút nhưng hay kể lẫn lộn chuyện thật với chuyện tưởng tượng. Thích nghi chậm thường lộ ra qua chơi: bé chơi đóng vai cô giáo la học trò, cho thú bông khóc mỗi sáng, hay không chịu nhắc tên bất kỳ ai ở lớp. Ba mẹ nghe những trò chơi ấy như một cách bé kể chuyện, rồi hỏi cô để đối chiếu.
Ở lứa lá, năm đến sáu tuổi, bé hiểu mình là người mới và để ý chuyện được nhóm bạn nhận hay không. Thích nghi chậm ở tuổi này hay đi cùng câu "không ai chơi với con" hay "con không thích lớp này". Người lớn dễ sốt ruột vì năm sau bé vào lớp một, nhưng giúp bé thấy yên ổn ở lớp hiện tại vẫn quan trọng hơn chạy theo bài vở.
Câu hỏi có nên đổi trường thêm một lần nữa hay không là chuyện riêng, được bàn kỹ ở mục Khi nào nên chuyển trường; điều nên nhớ là đổi tiếp nghĩa là bé lại bắt đầu từ đầu. Nếu gia đình đang tìm một nơi có lớp chuyển tiếp để bé làm quen từng bước trước khi vào lớp chính, ở khu Quận 12 cũ có chương trình Sang Ngang Mầm Non của Global Star School, thông tin bốn cơ sở Hiệp Thành, Thạnh Lộc, Hà Huy Giáp và An Phú Đông có ở trang chủ.
Câu hỏi thường gặp
Bé chuyển trường bao lâu mà chưa quen thì ba mẹ nên lo?
Không có mốc chung cho mọi trẻ. Điều cần nhìn là xu hướng. Nếu qua khoảng một tháng rưỡi đến hai tháng mọi thứ vẫn đứng yên hoặc tệ hơn, hay có dấu hiệu ảnh hưởng sức khoẻ và sinh hoạt ở nhà, ba mẹ nên trao đổi kỹ với trường và cân nhắc hỏi ý kiến chuyên gia.
Bé hay kêu đau bụng mỗi sáng đi học có phải giả vờ không?
Không nên vội nghĩ bé giả vờ. Trẻ nhỏ có thể cảm thấy đau bụng thật khi lo lắng. Tuy vậy, cũng cần loại trừ nguyên nhân sức khoẻ, nên đưa bé đến bác sĩ nhi khoa. Nếu bé khoẻ, đau bụng thường giảm khi bé bớt lo về trường.
Gặp chuyên viên tâm lý trẻ em có làm bé bị dán nhãn không?
Một buổi gặp thường là trao đổi, quan sát và tư vấn cho ba mẹ, không phải để gán bệnh cho bé. Nhiều trường hợp kết luận bé bình thường, chỉ cần thêm thời gian và điều chỉnh nhỏ. Đánh giá sớm giúp ba mẹ biết cách hỗ trợ phù hợp.
Bé thích nghi chậm có phải do ba mẹ chuẩn bị chưa kỹ không?
Không hẳn. Chuẩn bị tốt giúp ích, nhưng tính khí của bé, độ khác biệt giữa hai trường, những thay đổi khác trong gia đình và sức khoẻ đều ảnh hưởng. Ba mẹ không cần tự trách; hãy tập trung vào những gì còn làm được từ bây giờ.
Bé đã quen trường mới, sau kỳ nghỉ Tết lại khóc như ngày đầu có phải thích nghi chậm không?
Thường không. Sau một kỳ nghỉ dài, nhiều bé cần vài ngày để quay lại nhịp cũ, kể cả những bé đã học ở trường đó lâu. Ba mẹ giữ nghi thức chào buổi sáng như trước, cho bé ngủ sớm vài hôm. Nếu sau một hai tuần bé vẫn không trở lại như trước kỳ nghỉ, lúc đó mới nên trao đổi kỹ với cô.
Nhà trường nói bé ổn nhưng ở nhà bé vẫn khác lạ thì tin ai?
Cả hai đều có thể đúng, vì bé cư xử khác nhau ở từng nơi. Ba mẹ kể cụ thể điều thấy ở nhà, hỏi cô điều cô thấy ở lớp. Nếu ở nhà các dấu hiệu kéo dài và ảnh hưởng nhiều, nên hỏi thêm ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên viên tâm lý.