Chuyển trường mầm non nhiều lần có ảnh hưởng đến con không?

Một hoặc hai lần chuyển trường trong những năm mầm non, nếu được chuẩn bị tử tế, thường không để lại ảnh hưởng xấu lâu dài với đa số trẻ. Điều đáng lo là đổi liên tục, ví dụ ba bốn trường trong hai năm, vì mỗi lần bé lại mất cô quen, bạn quen và phải làm quen lại từ đầu trước khi kịp gắn bó.

Trẻ nhỏ cần những người lớn quen thuộc, ổn định để cảm thấy an toàn rồi mới yên tâm khám phá, chơi và học. Các nghiên cứu tâm lý phát triển về sự gắn bó ở trẻ nhỏ, khởi đầu từ công trình của John Bowlby giữa thế kỷ hai mươi, đều nhấn mạnh vai trò của người chăm sóc ổn định. Ở trường, người chăm sóc đó là cô. Mỗi lần đổi trường, bé phải xây lại một mối gắn bó mới.

Bài này trả lời những câu ba mẹ hay hỏi khi đang tính đổi trường thêm một lần nữa: bao nhiêu lần là nhiều, dấu hiệu nào cho thấy bé đang mệt vì thay đổi, lần chuyển thứ hai có khác lần đầu không, và làm sao để lần tới là lần cuối trong một thời gian dài.

Bao nhiêu lần chuyển trường là nhiều?

Không có con số nào được quy định, và mỗi bé chịu thay đổi khác nhau. Nhưng có một cách nghĩ đơn giản: bé cần khoảng vài tuần đến hai ba tháng để thật sự quen với một trường mới, tức là ăn ngủ ổn, có bạn chơi cùng, chạy đến cô khi cần. Nếu khoảng cách giữa hai lần đổi ngắn hơn thời gian bé cần để quen, bé gần như luôn ở trạng thái "người mới".

Tính theo cách đó, một lần chuyển mỗi vài năm là bình thường, đặc biệt khi gia đình chuyển nhà hay bé từ nhóm trẻ lên trường mẫu giáo. Hai lần trong một năm học bắt đầu là nhiều với bé nhỏ. Ba lần trở lên trong khoảng một hai năm thì ba mẹ nên dừng lại và hỏi vì sao gia đình cứ phải đổi, vì nhiều khả năng vấn đề không nằm ở từng trường riêng lẻ.

Với bé dưới ba tuổi, ngưỡng này còn thấp hơn. Ở tuổi nhà trẻ, bé đang trong giai đoạn hình thành sự gắn bó với người chăm sóc ngoài gia đình đầu tiên. Một cô ở bên bé đủ lâu để biết bé buồn ngủ ra sao, đói thì quấy kiểu gì, là điều rất quý. Đổi trường ở tuổi này nên được cân nhắc kỹ hơn so với bé năm sáu tuổi, vốn đã biết nói ra cảm xúc và tự làm quen bạn mới.

Cũng cần tính cả những thay đổi khác ngoài trường: chuyển nhà, đổi người chăm ở nhà, em bé mới, ba hoặc mẹ đi công tác dài ngày. Với bé, tất cả là những lần mất đi một thứ quen thuộc. Một bé chỉ chuyển trường hai lần nhưng đồng thời trải qua ba bốn thay đổi lớn khác trong năm cũng đang chịu nhiều xáo trộn như một bé chuyển trường liên tục.

Dấu hiệu bé đang mệt vì thay đổi

Trẻ mầm non ít khi nói được "con mệt vì đổi trường". Bé thể hiện qua hành vi, và những dấu hiệu sau, nếu kéo dài nhiều tuần, đáng để ba mẹ để ý:

• Bé hay khóc, bám người lớn hơn trước, kể cả ở nhà và những nơi quen.
• Bé quay lại những thói quen đã bỏ như đòi bú bình, tè dầm, mút tay, nói giọng em bé.
• Bé không còn hứng thú kể chuyện ở trường, hoặc nói "con không có bạn".
• Bé chơi một mình ở trường trong thời gian dài, cô nhận xét bé ít tham gia hoạt động nhóm.
• Bé khó ngủ, hay giật mình, ăn ít hơn rõ rệt mà không do ốm.
• Bé hỏi đi hỏi lại "mai con học ở đâu", "con có phải đổi trường nữa không".

Những dấu hiệu này cũng có thể có ở bé chỉ chuyển trường một lần, trong vài tuần đầu. Điều khác là ở bé đổi nhiều lần, chúng kéo dài hơn và quay lại mỗi lần đổi. Nếu thấy bé có nhiều dấu hiệu cùng lúc kéo dài hơn một hai tháng, nên trao đổi với cô và cân nhắc gặp bác sĩ nhi hay chuyên gia tâm lý trẻ em, thay vì đổi thêm một trường nữa.

Lần chuyển thứ hai có khác lần đầu không?

Có. Lần đầu, bé thường chưa biết đổi trường nghĩa là gì, nên phản ứng chủ yếu là lạ lẫm. Đến lần thứ hai, bé đã có kinh nghiệm rằng trường quen có thể biến mất, cô quen có thể không gặp lại. Một số bé vì thế trở nên dè dặt hơn, không vội thân với cô mới hay bạn mới, như thể đang tự bảo vệ mình trước một lần chia tay khác.

Ngược lại, cũng có bé thích nghi nhanh hơn ở lần thứ hai vì đã biết tuần đầu sẽ thế nào, và lần trước mọi chuyện đã ổn. Điều quyết định thường là trải nghiệm của lần đầu: nếu lần trước bé được kể trước, được chia tay, được đón nhận ấm áp ở trường mới, bé mang theo cảm giác "đổi trường cũng không sao". Nếu lần trước vội vàng, bé mang theo nỗi lo.

Vì vậy ở lần chuyển thứ hai, ba mẹ nên nói rõ với bé vì sao lại đổi, bằng lời đơn giản, và nói rõ dự định: "Mình sẽ học ở trường này lâu, đến khi con lên lớp một". Chỉ nói vậy khi gia đình thật sự có ý định đó; một lời hứa bị phá vỡ sẽ làm lần sau khó hơn nữa.

Vì sao có gia đình phải đổi trường liên tục?

Nhìn lại các gia đình phải đổi trường ba bốn lần, lý do thường rơi vào vài nhóm. Thứ nhất là hoàn cảnh: công việc của ba mẹ thay đổi, chuyển nhà theo hợp đồng thuê, đi làm ở tỉnh khác. Đây là lý do khó tránh, và việc cần làm là giảm tác động lên bé chứ không phải tự trách. Thứ hai là chọn trường vội: chọn vì gần, vì quen biết giới thiệu, vì quảng cáo hấp dẫn, rồi vào học mới thấy không hợp.

Nhóm thứ ba khó nhận ra hơn: kỳ vọng của gia đình chưa rõ. Ba mẹ muốn bé vừa được chơi tự do, vừa học nhiều chữ, vừa có tiếng Anh, vừa gần nhà, vừa có xe đưa đón. Không trường nào đáp ứng hết, nên trường nào cũng có chỗ chưa vừa ý và việc đổi trường thành phản xạ. Nhóm thứ tư là bé gặp khó khăn thật mà gia đình chưa nhận ra, như khó khăn về ngôn ngữ hay cảm xúc, và mỗi trường đều phản ánh lại cùng một vấn đề.

Nếu thấy gia đình mình rơi vào nhóm thứ hai, thứ ba hay thứ tư, đổi trường thêm lần nữa thường không giải quyết được gì. Việc nên làm là dừng lại, viết ra ba điều quan trọng nhất với gia đình, và nếu cần thì đưa bé đi khám, đánh giá phát triển trước khi chọn trường tiếp theo.

Làm sao để lần chuyển tới là lần cuối trong thời gian dài?

Bảng dưới gom những việc giúp giảm khả năng phải đổi thêm lần nữa. Không cần làm hết, nhưng càng nhiều dòng được trả lời rõ, càng ít bất ngờ sau khi bé vào học:

Cũng nên nhớ rằng không có trường nào trả lời đẹp mọi dòng trong bảng. Mục đích không phải tìm trường hoàn hảo, mà là biết trước những điểm chưa vừa ý để tự hỏi gia đình mình có sống chung được với chúng không, thay vì phát hiện ra sau khi bé đã vào học.

Một câu ít ai hỏi nhưng rất đáng hỏi là: trong năm vừa rồi, lớp này có bao nhiêu lần đổi cô? Với bé, một trường giữ được cô lâu năm mang lại sự ổn định gần như tương đương với việc không đổi trường.

Kể gì với cô mới về những lần chuyển trước?

Với một bé đã qua hai ba trường, cô mới cần biết lịch sử ấy để hiểu bé đúng cách. Một bé dè dặt, đứng ngoài nhìn các bạn chơi trong tuần đầu có thể bị nghĩ là nhút nhát; nhưng nếu cô biết bé vừa rời trường thứ ba, cô sẽ hiểu đó là cách bé tự bảo vệ, và sẽ kiên nhẫn hơn, không ép bé hoà nhập quá nhanh.

Ba mẹ không cần kể vì sao rời từng trường hay đánh giá các trường trước. Chỉ cần những điều có ích cho việc chăm bé: bé đã học bao nhiêu nơi, mỗi nơi bao lâu, ở lần trước bé mất bao lâu mới quen, điều gì giúp bé dịu lại khi buồn, món đồ hay câu nói nào bé thích. Những chi tiết này giúp cô đi tắt, không phải mò mẫm lại từ đầu như những cô trước.

Cũng nên hỏi cô một câu: trong vài tuần đầu, cô sẽ để ý bé thế nào và báo cho ba mẹ những gì. Một lời hẹn rõ ràng, như cuối tuần đầu cô nhắn ba mẹ vài dòng về chuyện ăn ngủ, chơi với ai, giúp ba mẹ bớt lo mà không phải nhắn hỏi cô liên tục. Với bé đổi nhiều lần, sự phối hợp chặt giữa nhà và lớp trong tháng đầu quan trọng hơn bất kỳ lời hứa nào về chương trình học.

Giữ những gì không đổi khi trường đã đổi

Khi việc đổi trường là không tránh được, ba mẹ vẫn có thể giữ nhiều thứ cố định quanh bé. Giờ ngủ tối, bữa sáng ở nhà, câu chuyện trước khi ngủ, món đồ chơi yêu thích, cách chào tạm biệt mỗi sáng: những nghi thức nhỏ này là chỗ dựa khi mọi thứ xung quanh thay đổi. Bé biết rằng dù trường khác đi, buổi tối ở nhà vẫn y như cũ.

Giữ liên lạc với một hai người bạn thân ở trường cũ cũng là cách tốt, nhất là khi hai nhà ở gần nhau. Một buổi chơi cuối tuần mỗi tháng giúp bé thấy tình bạn không mất đi chỉ vì đổi trường. Với bé từng đổi nhiều lần, điều này còn quan trọng hơn: bé học được rằng những người mình quý vẫn có thể ở lại trong đời mình.

Cuối cùng là giữ cách nói của người lớn. Đừng nói xấu trường cũ trước mặt bé, cũng đừng hứa trường mới sẽ hoàn hảo. Chỉ cần nói thật đơn giản: trường mới có những điều mới, con sẽ quen dần, ba mẹ vẫn đón con mỗi chiều. Bé tin vào người lớn hơn là tin vào trường. Ở khu Quận 12 cũ của TP.HCM, chương trình Sang Ngang Mầm Non của Global Star School nhận bé chuyển trường ở bốn cơ sở Hiệp Thành, Thạnh Lộc, Hà Huy Giáp và An Phú Đông, học phí giữ như trường cũ sau khi nhà trường đối chiếu; ba mẹ có thể đến xem lớp và hỏi thẳng cô những điều còn băn khoăn trước khi quyết định.

Câu hỏi thường gặp

Bé chuyển trường nhiều lần có bị chậm phát triển không?

Không có cơ sở để nói chuyển trường gây chậm phát triển. Tuy vậy, thay đổi liên tục khiến bé dành nhiều sức cho việc làm quen, ít thời gian để chơi sâu và học. Nếu ba mẹ thấy bé chậm hơn bạn cùng tuổi ở nhiều mặt, nên đưa bé đi khám đánh giá phát triển.

Bé mới vào trường mới được một tháng, thấy không hợp, có nên đổi ngay không?

Một tháng thường chưa đủ để kết luận. Trừ khi có vấn đề an toàn rõ ràng, nên trao đổi với cô và ban giám hiệu, cho bé thêm thời gian, rồi mới tính. Đổi ngay là thêm một lần làm quen cho bé.

Có nên nói với trường mới rằng bé đã chuyển nhiều lần không?

Nên. Cô cần biết điều đó để hiểu vì sao bé có thể dè dặt, chậm thân, và để kiên nhẫn hơn trong những tuần đầu. Ba mẹ không cần kể chi tiết lý do, chỉ cần nói bé đã qua mấy trường và phản ứng của bé ở những lần trước.

Chuyển giữa các lớp trong cùng trường có tính là chuyển trường không?

Với bé, đổi lớp cũng là đổi cô và bạn, nên vẫn là một thay đổi. Tuy nhiên, khung cảnh, sân chơi, bếp ăn vẫn quen thuộc nên thường nhẹ hơn đổi trường hẳn.

Bé có vẻ không bị ảnh hưởng gì, vậy đổi nhiều cũng không sao?

Một số bé dễ thích nghi thật. Nhưng có bé không thể hiện ra ngoài mà dồn nén. Ba mẹ nên để ý giấc ngủ, cách bé chơi và nói chuyện ở nhà, và hỏi cô về việc bé có bạn thân không, trước khi kết luận.